Chuyên gia thực thụ và “kẻ bắt chước”

“Nếu bạn muốn có thông tin chất lượng cao nhất, bạn phải trao đổi với những người giỏi nhất.”  – Shane Parrish

Không ít người tự nhận mình là chuyên gia, nhưng thực tế thì không hẳn vậy.

Hãy thử nghĩ đến những “chuyên gia” dạy đầu tư hay trích dẫn quan điểm của Warren Buffett. Họ có thể nói rất giống ông, dùng từ ngữ tương tự, thậm chí dẫn chứng thuyết phục. Nhưng điều đó không có nghĩa là họ hiểu và đầu tư như Buffett. Họ chỉ đang lặp lại, chứ không thực sự làm được.

Trong thế giới nhiều “chuyên gia” như ngày nay, phân biệt giữa một người có năng lực thật sự và một người chỉ giỏi ăn nói là điều rất khó. Vậy làm sao để phân biệt một chuyên gia và một “kẻ bắt chước?”

Theo Shane Parrish, tác giả của cuốn sách Clear Thinking, sau đây là các tiêu chí đáng lưu ý: 

1. Những kẻ bắt chước không thể trả lời ở cấp độ sâu

Trải nghiệm là thứ được hình thành qua quá trình tích lũy, bằng việc trực tiếp trải qua, tự mình nghiệm lại, đôi khi phải đối mặt với những điều rất đau thương. Trải nghiệm thật sự không đến từ việc chỉ học lý thuyết hay lặp lại lời người khác.

Vì vậy, những người chỉ bắt chước thường không nắm được trọn vẹn ý nghĩa của những điều họ đang nói. Kiến thức của họ chỉ dừng lại ở bề mặt, khá nông. Khi được hỏi sâu hơn về chi tiết, nguyên lý hay những nguyên tắc nền tảng, hoặc khi cần đưa ra một ví dụ khác ngoài khuôn khổ quen thuộc, họ dễ rơi vào lúng túng và trả lời không rõ ràng, thiếu thuyết phục.

2. Những người bắt chước thường sẽ lặp lại thuật ngữ

Bạn sẽ dễ dàng nhận ra có những người thường xuyên sử dụng các thuật ngữ chuyên ngành, đôi khi khá khó hiểu. Họ nói như thể đang cố gắng chứng minh rằng mình có kiến thức sâu rộng, nhưng lại không thể hoặc không muốn diễn đạt những khái niệm ấy theo cách đơn giản hơn.

Lý do là vì họ thật sự không hiểu hết ý nghĩa bên trong của những thuật ngữ đó. Do không nắm rõ bản chất, họ buộc phải lặp lại y nguyên những gì đã được dạy hoặc từng nghe, thay vì giải thích lại bằng ngôn ngữ gần gũi và dễ hiểu.

3. Những kẻ bắt chước sẽ bực bội khi bạn nói rằng mình không hiểu

Một chuyên gia thực thụ, khi thấy bạn chưa hiểu, sẽ cảm thấy hào hứng. Họ sẵn sàng kiên nhẫn giải thích lại, tìm cách diễn đạt khác, điều chỉnh ví dụ cho đến khi bạn thực sự nắm được vấn đề. Họ không bực bội vì sự chậm hiểu của bạn, mà ngược lại, họ trân trọng sự tò mò chân thành dành cho lĩnh vực mà họ đã dành nhiều năm theo đuổi.

Ngược lại, những người chỉ đang bắt chước thường sẽ cảm thấy khó chịu. Họ bực bội vì phải mất thời gian và công sức để lặp lại điều mà chính họ cũng không hoàn toàn hiểu rõ. Khi không thể duy trì vẻ ngoài “chuyên môn”, họ dễ cáu gắt hoặc né tránh việc giải thích thêm.

4. Những kẻ bắt chước ít khi thừa nhận sai lầm

Một người thật sự có chuyên môn thường không ngại nói về những sai lầm và thất bại của mình. Họ hiểu rằng vấp ngã là một phần tự nhiên trong quá trình học hỏi và trưởng thành. Thậm chí, họ có thể kể lại những lần thất bại một cách thoải mái, vì đó chính là nền tảng giúp họ tích lũy kinh nghiệm và hiểu biết sâu sắc hơn.

Ngược lại, những kẻ bắt chước lại rất sợ phải thừa nhận sai lầm. Họ lo rằng việc để lộ điểm yếu sẽ làm mất đi hình ảnh “chuyên gia” mà họ đang cố gắng xây dựng. Vì vậy, họ thường né tránh nhắc đến thất bại, hoặc tìm cách biện minh thay vì học hỏi từ đó.

5. Những kẻ bắt chước không biết giới hạn chuyên môn của mình

Người có chuyên môn thật sự không chỉ biết mình đang hiểu điều gì, mà còn ý thức rất rõ về những gì họ chưa hiểu hoặc chưa đủ sâu. Họ nhận ra đâu là ranh giới trong năng lực của bản thân, và sẵn sàng nói rằng “tôi không chắc” hoặc “việc này nằm ngoài phạm vi chuyên môn của tôi” khi cần thiết.

Ngược lại, những kẻ bắt chước thường không có khả năng nhận ra giới hạn đó. Họ có xu hướng nói về mọi thứ như thể mình biết rất rõ, ngay cả khi đang bước vào những lĩnh vực mà họ hoàn toàn không nắm vững.

Chẳng hạn, có những người không hề có nền tảng tâm lý học nhưng lại rất tự tin chia sẻ về trị liệu tâm lý. Nếu không có chuyên môn sâu, điều hợp lý và trung thực nhất nên làm là giới hạn nội dung chia sẻ ở mức độ hỗ trợ cảm xúc hoặc chia sẻ kinh nghiệm cá nhân, hoặc chữa lành cảm xúc, thay vì nói tới việc trị liệu như một chuyên gia lâm sàng. 

6. Lưu ý khi phân biệt chuyên gia và người phổ biến kiến thức

— Trích ý tưởng từ Shane Parrish (có biên tập lại cho dễ hiểu)

Nhiều người trong chúng ta tìm hiểu một lĩnh vực mới thông qua các nội dung được biên soạn cho dễ hiểu, dễ nhớ (thay vì đọc tài liệu gốc). 

Hãy thử so sánh việc đọc một bài nghiên cứu học thuật với việc đọc một bài viết trên báo. Rõ ràng, bài báo sẽ gần gũi và dễ tiếp thu hơn, nhưng nó không thể thay thế chiều sâu của tài liệu gốc. 

Những người giỏi phổ biến kiến thức thường có khả năng trình bày rõ ràng, mạch lạc, giúp người khác dễ tiếp cận với khái niệm mới. Họ thường biết nhiều hơn người bình thường, nhưng điều đó không có nghĩa là họ là chuyên gia trong lĩnh vực đó.

Vì vậy, khi bạn đang tìm kiếm một chuyên gia thật sự, hãy lưu ý: người có chuyên môn sâu thường không phải là người làm cho chủ đề đó trở nên phổ biến rộng rãi. Họ có thể ít nói hơn, ít xuất hiện hơn, nhưng họ chính là những người nắm giữ kiến thức cốt lõi.

Trần Đức Hưng

Bài viết được truyền cảm hứng dựa trên ý tưởng của Shane Parrish (Tác giả cuốn Clear Thinking: Turning Ordinary Moments into Extraordinary Results)