Mentor: Người thầy, người bạn, người tri kỷ

Cách đây vài tuần, tôi nhận được một tin nhắn. Vài dòng ngắn thôi. 

Một người chị viết: “Chị rất trăn trở với thành công của em.”

Tôi không biết trả lời sao. Mắt tôi cứ dừng ở chữ “trăn trở”. Không phải “lo lắng”, mà là “trăn trở”.

Tôi sực tỉnh. Có người đang nghĩ về mình một cách nghiêm túc, như thể sự phát triển của mình có ý nghĩa lớn lắm cho cộng đồng. 

Và kỳ lạ thay, từ một câu nói ấy, tôi bắt đầu nhìn lại mình, kỹ hơn, công bằng hơn. “Ừ đúng! Tiềm năng của mình là để sống có trách nhiệm với những gì mà mình đang mang.”

Nếu tìm một cái tên, thì chị chính là mentor, người mà chỉ cần một câu nói đúng lúc, đã khiến tôi dừng lại giữa đoạn đường mòn và bắt đầu quyết định phải chọn lối đi khác. 

Mentor là ai?

Điều kỳ diệu tôi phát hiện ra khi đọc cuốn sách Người Cố Vấn của tác giả Lê Thị Thanh Lâm: Mentor ban đầu không phải một chức danh, mà là danh từ riêng chỉ tên một người cụ thể.

Ngày Odysseus rời quê nhà Ithaca để ra trận, ông biết mình sẽ vắng mặt rất lâu. Đó là thời điểm bắt đầu cuộc chiến thành Troy, một cuộc chiến nổi tiếng trong thần thoại Hy Lạp, kéo dài mười năm. Odysseus là vua của xứ Ithaca, một vùng đất nhỏ bên bờ Địa Trung Hải, và cũng là một trong những vị tướng mưu lược nhất trong liên minh Hy Lạp.

Trước khi đi, ông để lại vương quốc, để lại người vợ Penelope, và một cậu con trai nhỏ tên là Telemachus. Lúc ấy, Telemachus còn quá trẻ để hiểu chiến tranh là gì, càng chưa biết thế nào là gánh lấy một vương triều.

Odysseus để lại con trai mình, Telemachus, trong tay một người bạn thân tín tên là Mentor. Ông là một người từng trải, lặng lẽ, có khả năng lắng nghe và đồng hành cùng cậu. 

Trong sử thi Odyssey của nhà thơ mù Homer, một trong những tác phẩm nền tảng của văn học phương Tây, có đoạn kể rằng nữ thần Athena, hiện thân của trí tuệ, đã hóa thành Mentor để âm thầm dìu dắt Telemachus trong chuyến hành trình đi tìm cha. Chính Athena là người khơi dậy trong cậu lòng dũng cảm và khát khao trưởng thành. Nhưng bà đã chọn xuất hiện trong hình hài của người đàn ông ấy.

Từ đó, cái tên Mentor không còn chỉ là tên riêng của một nhân vật trong thần thoại, mà trở thành một danh từ chung, chỉ những người đồng hành, đủ trí tuệ để soi sáng, đủ tình thương để kiên nhẫn đồng hành và giúp đỡ người khác, khi mà họ còn đang loay hoay trong những bước ngoặt cuộc đời. 

Mentor là dòng chảy

Trong Odyssey, nữ thần Athena hóa thân thành một người bằng xương bằng thịt, tên là Mentor, rồi âm thầm đi bên cạnh Telemachus, cậu bé đang bắt đầu hành trình tìm cha và tìm chính mình.

Athena là nữ thần của trí tuệ, bà là biểu tượng cho sự sáng suốt và vững vàng mà con người có thể kết nối khi đang chông chênh. Và Mentor, trong hình hài bình thường ấy, trở thành cánh cửa để ánh sáng đó đi vào đời sống.

Tôi nghĩ, người làm mentor giống như được mời vào một vai trò đặc biệt. Không phải để dạy dỗ hay uốn nắn, mà để có mặt đúng lúc. Để lắng nghe mà không vội sửa sai. Để tin vào ai đó khi họ còn đang nghi ngờ chính mình.

Khi chọn ở vị trí đó, mentor cũng đang mở lòng mình ra với một điều lớn hơn. Sự khôn ngoan, sự sáng suốt, và cả lòng thương yêu không phải lúc nào cũng đến từ chính họ. Đôi khi, nó đến từ một nguồn sâu hơn, như thể vũ trụ đặt vào họ món quà ấy, để họ mang trao cho người khác. 

Từ điều này, tôi nghĩ thêm một điều nữa: làm mentor không có nghĩa là trở thành người giỏi nhất trong phòng. Thực tế cho thấy, nhiều người rất giỏi chuyên môn, nhưng lại không phải là một mentor giỏi.

Tôi quan sát thấy, những mentor giỏi thường khá khiêm tốn và dễ gần. Có lẽ vì họ hiểu, những trải nghiệm mà họ đang có, phần nhiều là sự kế thừa,  từ những người đi trước, cả người có tên và người vô danh, từng xuất hiện trong đời họ theo năm tháng. 

Họ cũng hiểu rằng, trí tuệ, sức khỏe, tinh thần hay năng lượng của mình, dù có nỗ lực đến đâu, thì phần lớn vẫn là được nhận. Nhận từ cuộc sống, từ những người từng tin vào họ, và đôi khi, từ một thứ rộng lớn hơn mà có người gọi là Vũ Trụ.

Vì thế, họ không xem mình là một cái bình đầy để đổ vào cái bình rỗng của ai khác. Họ chỉ là một phần trong dòng chảy. Kiến thức, kỹ năng, trải nghiệm và tình yêu thương được chuyển tiếp từ người này qua người khác, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Và ở khoảnh khắc nào đó, khi gặp một người đang bối rối trước mặt, họ trở thành người đưa tay ra, như một người đã từng lạc đường, nay tạm biết đường, nên chọn ở lại thêm một chút để đồng hành và dẫn dắt. 

Mentoring không phải là công việc

Người ta thường đi học một kỹ năng, làm việc với coach để đạt được một mục tiêu nào đó, hay cải thiện vấn đề nào đó cụ thể. Hoặc khi buồn phiền, chông chênh, trống vắng, người ta tìm đến nhà tư vấn tâm lý để giải tỏa và xin lời khuyên. 

Cả training, coaching, consulting và một số loại hình khác đều là một “công việc”. Nhưng mentoring thì không vậy, nó là một mối quan hệ. 

Training diễn ra vài ngày đến vài tháng, coaching diễn ra trong vài phiên, tư vấn diễn ra trong một đến hai phiên. Mối quan hệ trong mentoring dài hơn thế, ít thì sáu tháng, trung bình thì một năm. 

Tác giả Lê Thị Thanh Lâm trong cuốn Người Cố Vấn đã ví von Mentoring như một “cuộc hôn nhân có bảo hành”, tức là người ta ghép cặp mentor – mentee trong cả một năm, với những lịch hẹn rõ ràng, có sự theo dõi và giúp đỡ của tổ chức.

Tôi nhận ra, mentoring hiện đại vẫn giữ nguyên tinh thần của sử thi ngày xưa. Mentor chính là người thầy, người bạn, và cũng là người tri kỷ đã đi cùng cậu bé Telemachus. Ông bên cạnh cậu từ lúc còn loay hoay với câu hỏi “cha mình đang ở đâu”, cho đến khi đủ sức gánh vác cả một vương triều. 

Đôi điều suy nghĩ

Chuyện mentoring, nói cho cùng, thì dài hạn và lặng lẽ hơn các loại hình đào tạo khác. Không có sân khấu, không ánh đèn, không có những tràng pháo tay tràn đầy năng lượng. Có khi là một tin nhắn gửi lúc nửa đêm, có khi là một giờ ngồi nghe và gật đầu nhẹ, nghe chỉ để nghe, có khi là những câu hỏi đúng thời điểm khiến mentee tự tạo ra bước ngoặt cuộc đời. 

Mentor, có khi không nhớ mình từng làm gì. Nhưng người được dẫn dắt thì nhớ mãi rằng ở một đoạn đường nhiều sỏi đá, có một người đã thực sự quan tâm và trăn trở về hành trình của mình.

Tham khảo

1. Lê Thị Thanh Lâm (2022). Người cố vấn. Nhà xuất bản Thế Giới.